Polygamie in Senegal: culturele achtergrond, hedendaags debat

‘Babacar komt op bezoek met zijn tweede vrouw’, vertelde Fallou. ‘Tweede vrouw?’, dacht ik een tikkeltje verwonderd, ‘zou de eerste misschien overleden of van hem gescheiden zijn?’ Neen dus, bleek later. Babacar is simpelweg getrouwd met twee vrouwen. Het is daar en op dat moment in Saint-Louis, op de thee bij Fallou tijdens week één, dat ik besefte dat polygamie werkelijk bestaat in Senegal. Het is er zelfs een gangbaar gebruik en geen nagenoeg verdwenen fenomeen uit het verleden. Maar hoe zit dat precies?

Senegal ligt in het uiterste westen van Afrika en is ruim zes keer zo groot als België. Er leven bijna veertien miljoen mensen, waardoor de gemiddelde bevolkingsdichtheid er veel lager is dan bij ons. Terwijl in België gemiddeld 355 mensen per vierkante kilometer wonen, zijn dat er in Senegal slechts 65. De Senegalese bevolking is daarnaast ook jong, met een gemiddelde leeftijd van amper 23 jaar. De mediaan ligt zelfs op 18, wat wil zeggen dat de helft van de Senegalezen jonger is dan 18 jaar. Deze jonge populatie wordt veroorzaakt door een snelle bevolkingsgroei, die te verklaren is door twee trends. Enerzijds daalt de kindersterfte sterk, anderzijds blijven vrouwen veel baby’s op de wereld zetten (gemiddeld vijf). Hierdoor groeit de Senegalese bevolking jaarlijks met zo’n 2,7 procent. Ter vergelijking: in België groeit de bevolking jaarlijks met ongeveer 0,5 procent, wat neerkomt op zo’n 50.000 mensen.[1] De overgrote meerderheid van de Senegalezen, 96 procent, is moslim. Bijna 4 procent is christen en 0,1 procent hangt het animisme of nog een andere religie aan.[2]

Zoals in veel andere Afrikaanse landen, bestaat polygamie ook in Senegal. Hoewel het monogame huwelijk duidelijk de boventoon voert, is bijna 35 procent van de getrouwde Senegalese vrouwen – dat is meer dan één op drie – betrokken in een polygaam huwelijk.[3] Dit aandeel bedroeg in 2005 nog bijna 40 procent en lijkt dus af te nemen. Letterlijk verwijst polygamie naar het samenwonen of getrouwd zijn met twee partners of meer. In de Senegalese realiteit is het voor een vrouw echter verboden om met meer dan één man te trouwen. Indien we over polygamie in Senegal spreken, hebben we het dus eigenlijk specifieker over polygynie: het huwelijk van één man met meerdere vrouwen. Van alle getrouwde Senegalese mannen tussen 15 en 59 jaar is 83 procent monogaam en heeft 17 procent minstens twee vrouwen. In 75 procent van alle polygame huwelijken blijft het aantal vrouwen ook beperkt tot twee. In de overige gevallen heeft een man meer dan twee vrouwen, al werd bij wet vastgesteld dat vier het maximale aantal is.

Geschiedenis

Polygamie is een oeroud onderdeel van heel wat culturen in Afrika. Eeuwenlang bestond het in combinatie met een primitief landbouwsysteem waarin het voornamelijk de vrouwen waren die het werk op de akker verrichtten. Aangezien er in de landbouw veel handen nodig waren, loonde het om een grote familie te hebben. Mannen waren daarom gebaat bij het hebben van meerdere vrouwen en veel kinderen, die fungeerden als goedkope werkkracht bij het exploiteren van het land en het vergroten van de opbrengst. Ook voor vrouwen was het voordelig indien hun man verschillende echtgenotes had. Op die manier kon de zware arbeidslast immers gespreid worden. Het feit dat de vrouw amper eigendoms- of erfrecht bezat, stimuleerde haar tot het krijgen van veel kinderen. Zij koesterde namelijk de hoop dat minstens één van haar zoons zou overleven en een stuk land zou erven, zodat haar toekomst verzekerd bleef indien haar echtgenoot stierf.[4]

De gangbaarheid van de polygame verhouding werd ook in de hand gewerkt door de lage bevolkingsdichtheid in Afrika. Die was te wijten aan het harde klimaat, een vijandige omgeving, dodelijke ziektes en oorlogen. Ook de slavenhandel en het deporteren van een belangrijk deel van de mannelijke bevolking lijkt de frequentie van het polygame huwelijk beïnvloed te hebben.[5] Uit vrees voor decimering werd de kans op zwangerschap en op het krijgen van kinderen in deze culturen gemaximaliseerd. Polygamie zorgde ervoor dat nooit een tekort aan potentiële echtgenoten kon ontstaan, zelfs niet wanneer de mannelijke bevolking om uiteenlopende redenen sterk uitgedund werd. Het is om al deze redenen dat waarden en gebruiken die in het teken van de voortplanting staan tot de kern van deze culturen behoren.[6] Het ontstaan van polygamie lijkt in deze context dus niet in de eerste plaats te resulteren uit seksuele losbandigheid, zoals soms gedacht wordt, maar wel uit economische overwegingen en uit de bekommernis om het in stand houden van de populatie.

Islam

Lange tijd bestond er geen beperking op het aantal vrouwen waarmee een man mocht trouwen. In de Arabische wereld veranderde dit met de intrede van de islam tijdens de zevende eeuw. Hetzelfde deed zich een paar honderd jaar later voor in West-Afrika, toen de islam ook daar aan invloed won. Door de koran werd bepaald dat een man weliswaar verschillende vrouwen mag huwen, doch niet meer dan vier. Op die manier trachtte de islam de ongecontroleerde, vaak excessieve polygame praktijk te reguleren. De geschiedenis leert dat Mohammed – de profeet aan wie de koran volgens moslims geopenbaard werd – tijdens zijn leven geconfronteerd werd met een zeer vrouwonvriendelijke cultuur. Vrouwen hadden amper rechten, werden onderdrukt en agressief bejegend. Incestueuze huwelijken, brute slavernij, buitenechtelijke verhoudingen en onbeperkte polygynie waren er wijdverbreid.[7] Het is in deze context dat soera 4:3, getiteld De Vrouwen, naar verluidt aan Mohammed geopenbaard werd. In dit hoofdstuk uit de koran wordt gepreciseerd dat een man geen onbeperkt aantal vrouwen mag huwen. Dat zou namelijk leiden tot onrechtvaardigheid. Voor moslims werd de grens daarom op vier bepaald.[8]

Naast het kwantitatief beteugelen van het aantal echtgenotes, werd door de islam ook een reeks kwalitatieve voorwaarden aan het polygame huwelijk verbonden. Zo had een man voortaan de plicht om al zijn vrouwen gelijk te behandelen en hen te onderhouden. Dit ging dan over het zorgen voor huisvesting, het verschaffen van voedsel en kledij, maar ook over seksuele bevrediging.[9] De islam erkent namelijk het bestaan van seksuele verlangens bij mannen én bij vrouwen. Enigszins anders dan in het christendom zijn deze gevoelens geen taboe en hoeven ze niet onderdrukt te worden. Seksueel plezier wordt niet als zondig maar daarentegen als een recht beschouwd, ook voor vrouwen.[10] Wel dient seksualiteit uitsluitend binnen het huwelijk beleefd te worden. Om rechtvaardigheid en harmonie binnen het huwelijk te vrijwaren, moet de polygame man een gelijk aantal nachten met iedere echtgenote doorbrengen. Dat de volkomen gelijke behandeling – waarin de man idealiter moet voorzien – in de praktijk vrijwel onhaalbaar is, wordt door de koran echter erkend. De mens heeft zijn voorkeuren en emoties immers niet onder controle. Maar opdat geen van de vrouwen zich verwaarloosd en onbemind zou voelen, wordt de man verzocht om deze gevoelens niet in de verf te zetten.[11]

Indien men deze islamitische bepalingen bekijkt binnen de context waarin ze tot stand kwamen, doen ze ongetwijfeld vooruitstrevend aan. De bepalingen omtrent het polygame huwelijk werden namelijk niet gestipuleerd om een mannelijk privilege in te voeren, wel om een bestaand privilege drastisch in te perken en om vrouwen rechten te verlenen en te beschermen. Natuurlijk zorgde dit aan banden leggen van een eeuwenoud gebruik niet voor de gelijkheid tussen man en vrouw, dat was wellicht ook niet de bedoeling. De mogelijkheid om met verschillende partners te huwen, bleef een exclusief mannelijk recht en was voor vrouwen volstrekt uitgesloten.[12] Aangezien overspel door de koran uitdrukkelijk verboden wordt voor beide geslachten (“Geselt iedere echtbreekster en echtbreker met honderd slagen.[…]En laat een groep gelovigen getuige zijn van hun bestraffing.”[13]), konden mannen, in vergelijking met hun vrouwen, dus aanspraak maken op een wel vier keer uitgebreider en gevarieerder liefdes- en seksleven.

Toch werd het polygamiesysteem binnen de islam dus niet uitsluitend behouden om een duidelijke machtsverhouding tussen mannen en vrouwen religieus te verankeren, ook al was dit wel het resultaat. De overlevering wil dat soera 4:3, waarin strenge beperkingen en voorwaarden aan het polygame huwelijk gekoppeld worden, voor het eerst geopenbaard werd in het jaar 625 na de slag bij Uhud, waarin veel moslimmannen het leven lieten.[14] Op basis van deze soera bleef het voor de uitgedunde mannelijke bevolking mogelijk om een bijkomend huwelijk aan te gaan met de achtergebleven weduwen en hun dochters, waardoor deze vrouwen bescherming genoten en de populatie sneller weer op peil gebracht kon worden. Aan deze demografische overweging werd verbonden dat de betrokken vrouwen materieel onderhouden en fatsoenlijk behandeld moesten worden. Daarnaast zou polygamie onvruchtbare, zieke of oudere vrouwen behoeden voor een echtscheiding en het sociale isolement dat daarmee gepaard ging. Indien een man met een andere vrouw wilde trouwen, bijvoorbeeld om het nageslacht te verzekeren, diende zijn eerste vrouw dus niet verstoten te worden, maar bleef ze volwaardig lid van het gezin. Ten slotte verkleinde de optie van het polygame huwelijk ook het risico op het zondig geachte overspel. Mannen hoefden er namelijk geen geheime verhoudingen met minnaressen op na te houden, maar konden hen tot wettelijke echtgenotes maken die op hun beurt rechten en erkenning kregen.

Vandaag

In Senegal vormt polygamie nog steeds een belangrijk onderdeel van de hedendaagse cultuur. Het systeem zit ingebakken in de eeuwenoude traditie en wordt vandaag niet enkel gelegitimeerd door de dominante religie, maar ook door de burgerlijke wet. De Code de la Famille Sénégalais, die van kracht is sinds 1973, bepaalt onder meer dat mannen mogen huwen vanaf 18 en vrouwen vanaf 16 jaar. Alvorens het huwelijk door een staatsambtenaar wordt voltrokken, dient de echtgenoot in spe te preciseren of hij een polygaam dan wel een monogaam huwelijk wenst aan te gaan.[15] Indien polygaam, dient hij te opteren voor twee, drie of maximaal vier vrouwen. Deze keuze wordt enkel door de man ondertekend en is bindend voor het leven. Indien een man bij zijn eerste huwelijk tekent voor polygamie met de optie op drie vrouwen, kan hij doorheen zijn leven met maximaal drie vrouwen tegelijkertijd gehuwd zijn. Als hij daarentegen kiest voor een monogaam huwelijk, zal hij nooit een tweede vrouw kunnen trouwen. In het geval van een polygaam huwelijk bepaalt de Code de la Famille, in overeenstemming met de koran, dat het de man is die voor huisvesting zorgt en dat iedere echtgenote het recht heeft op een gelijke behandeling. Tevens staat geschreven dat de man geldt als chef de famille en dat hij zich in het uitoefenen van zijn gezag dient te richten op het algemeen belang van het gezin.[16]

In 2011 was ongeveer 35 procent van de getrouwde Senegalese vrouwen betrokken in een polygaam huwelijk, meer dan één op drie. Dat aandeel is de laatste decennia aan het krimpen, maar de vraag is of dat te maken heeft met een gewijzigde attitude ten aanzien van de polygame praktijk an sich. Het lijkt aannemelijk dat de verspreiding van het westerse discours over de gelijkheid tussen man en vrouw of over de morele superioriteit van monogamie wereldwijd een invloed uitgeoefend heeft. Toch kan de dalende frequentie van het polygame huwelijk in Senegal ook alles te maken hebben met, bijvoorbeeld, een gewijzigde economische conjunctuur en/of met een groter materieel verwachtingspatroon. Indien het leven duurder wordt, wat in Senegal het geval lijkt te zijn, wordt het immers moeilijker om verschillende echtgenotes en kinderen te onderhouden. Aan de kwalitatieve voorwaarden, zoals omschreven in de koran, kan dan niet meer zo eenvoudig worden voldaan. Ook daardoor zou een polygaam huwelijk voor heel wat mannen niet langer opportuun kunnen zijn.

Om een concreet inzicht te verwerven in de hedendaagse Senegalese opinie(s) over het polygame huwelijk, belichten we eerst een aantal eigentijdse perspectieven die we terugvinden in de literatuur die recentelijk over dit thema geschreven werd. Vervolgens proberen we te achterhalen welke opinies ook daadwerkelijk leven bij de mensen. We doen dit aan de hand van gesprekken met een klein deel van de bevolking, voornamelijk jonge vrouwen tussen 20 en 25 jaar uit de stad Saint-Louis.

Hedendaagse perspectieven: kritiek

Het zal de modale Europeaan vermoedelijk niet verbazen dat heel wat kritiek geformuleerd wordt op het Senegalese polygame huwelijk. Volgens critici zou het veelvuldig leiden tot jaloezie, rivaliteit, conflict en zelfs geweld tussen de verschillende echtgenotes (les co-épouses).[17] Al die kwalijke elementen zouden op hun beurt regelmatig resulteren in zware depressies bij vrouwen.[18] Een bijkomend nadeel is dat mannen vaak te oud bevonden worden om hun kinderen uit een tweede, derde of vierde huwelijk nog behoorlijk mee op te voeden. Daarnaast wordt door sommigen zelfs opgeworpen dat het Senegalese spaargeld, dat slinkt bij ieder extra huwelijk, met het oog op het stimuleren van de economie in feite veel efficiënter geïnvesteerd zou kunnen worden.[19]

De Senegalese schrijfster Nafissatou Dia Diouf, geboren te Dakar in 1973, stelt dat polygamie behoort tot een traditie waarin mannen de beslissingen nemen en vrouwen geen stem hebben. Hoewel ze uiterlijk waardigheid vertonen, lijden de meeste vrouwen onder het delen van hun echtgenoot, beweert ze. In navolging van de vorige generatie vrouwelijke auteurs, die deze situatie moedig aanklaagden, dient de huidige generatie een stap verder te gaan door het polygame huwelijk te weigeren, aldus Diouf. Het is volgens haar trouwens onder invloed van de internationale media, die een heel ander discours aanreiken, dat Senegalese gewoonten die lange tijd aanvaard of getolereerd werden, vandaag veel moeilijker vol te houden zijn. Vrouwen aarzelen daardoor niet langer om zaken af te wijzen en aan de kaak te stellen, vertelt Diouf. Op die manier is er de laatste dertig jaar enorm veel veranderd in Senegal. Steeds meer vrouwen gaan naar school, vervolgen hun opleiding en halen mooie diploma’s. Door hun rol in de zakenwereld, de overheidsadministratie en de politiek eisen ze op natuurlijke wijze hun plaats op in de samenleving. Toch is het volgens Diouf nog altijd zo dat veel mannen, als gevolg van hun opvoeding, moeite hebben met het vrijmaken van de weg voor vrouwen. Onder impuls van de vorige president, Abdoulaye Wade, werden echter institutionele maatregelen getroffen om de pariteit te verhogen. Het was ook onder zijn bewind dat in 2001 voor het eerst een vrouwelijke eerste minister aangesteld werd met de juriste Mame Madior Boye.[20]

Nuancering

Naast de stemmen waaruit voornamelijk afkeuring blijkt, zijn er ook verschillende Afrikaanse denkers die een genuanceerder standpunt over polygamie innemen. Zij vinden dat het polygame huwelijk al te vaak integraal verworpen wordt door mensen die er eigenlijk geen goede kennis over bezitten, zoals Europese of Amerikaanse critici. Volgens deze Afrikaanse denkers is er niet noodzakelijk iets verkeerd met de polygame traditie, maar wel met de hedendaagse invulling ervan.[21] Polygamie hoeft immers niet tot spanningen te leiden en kan daarentegen juist bevrijdend werken, stellen zij. Indien een echtpaar bijvoorbeeld ongewild kinderloos blijft of geen zoon kan krijgen, kan de man, na wederzijds overleg en na het tevergeefs proberen van andere (medische) middelen, overgaan tot het huwen van een tweede vrouw. Op die manier kan het nageslacht en de financiële toekomst van de familie verzekerd worden. In de Afrikaanse context is dit cruciaal aangezien er doorgaans geen stevig sociaal vangnet of toereikend pensioen door de overheid verstrekt wordt. Een bijkomend huwelijk fungeert dan als pragmatische oplossing en als therapeutische ingreep die de druk en het schuldgevoel bij de eerste vrouw wegneemt.[22] Het gezin wordt uitgebreid, spanningen vermeden en een scheiding afgewend. Toch wordt slechts zelden aandacht besteed aan deze sociale functies van het polygame huwelijk.

In een traditioneel polygaam huwelijk woont de man met zijn vrouwen en kinderen in één grote woning met verschillende kamers en een ruime binnenplaats. Net zoals de man beschikt iedere vrouw over een eigen kamer, waar zij met haar kinderen woont. De man is verantwoordelijk voor het algemeen welzijn, het levensonderhoud en het functioneren van het gezin, terwijl de vrouwen verantwoordelijk zijn voor het huishouden en de kinderen. Zowel op materieel als op seksueel vlak tracht de man fair te zijn.[23] Vrouwen zijn er geen rivalen, maar vormen een complementaire eenheid. Ze delen de dagelijkse beslommeringen en creëren een emotionele band. Wel wordt een zekere hiërarchie of rangorde gerespecteerd, waarin de eerste en meestal oudste vrouw de hoogste positie bekleedt en autoriteit over de andere vrouwen bezit. Waarden die in het traditionele polygame huwelijk centraal staan, zijn harmonie, respect, vriendschap, verantwoordelijkheid, orde, eerlijkheid en rechtvaardigheid.[24] Het polygame huwelijk stemt dan ook niet overeen met het klassieke beeld dat mensen hebben van een harem, waarin opgemaakte vrouwen de hele dag op satijnen kussens zitten te wachten om hun meester seksueel te dienen. Beter kan men de harem hier opvatten als een besloten en beschermde ruimte waar vrouwen hun huishoudelijke activiteiten verrichten, waar zij een onderlinge band smeden en waar mannen zelfs geweerd worden, aldus antropologe Homa Hoodfar van de Concordia University in Montreal.[25]

Volgens de Afrikaanse critici die het beeld van het polygame huwelijk trachten te nuanceren, zoals professor in de psychologie Augustine Nwoye, wordt in het klassieke westerse denken te gemakkelijk uitgegaan van het idee dat er enkel voor de man voordelen verbonden zijn aan het polygame systeem. De sterke klemtoon die in westerse analyses gelegd wordt op de privileges van de man, zou resulteren uit het feit dat men seksualiteit als hét criterium hanteert om voordeel te meten. Aangezien het in een Senegalees polygaam huwelijk de man is die, simpel uitgedrukt, het meeste seks heeft, wordt de man in deze analyses logischerwijs ook als meest begunstigde naar voor geschoven. Met behulp van het werk van Obioma Nnaemeka, professor in de vrouwenstudies, werpt Nwoye tegen dat polygamie helemaal niet alleen om seks draait, maar om een veelvoud aan menselijke verhoudingen. Het vaak aangehaalde argument tegen het polygame huwelijk – namelijk dat vrouwen verplicht worden om één man te delen met elkaar – geeft dus slechts een beperkt deel van de realiteit weer. Men negeert eenvoudigweg dat in feite veel meer gedeeld wordt door de vrouwen: vriendschap, verdriet, geluk, tegenslag, tijd, expertise, het zorgen voor de kinderen, enzovoort. Het is volgens Nwoye en Nnaemeka vooral door de westerse analyses, waarin de focus eenzijdig ligt op seksualiteit en waarin macht als een exclusief mannelijk bezit wordt voorgesteld, dat Afrikaanse vrouwen geobjectiveerd worden. Men gaat zodoende voorbij aan heel wat andere aspecten en aan het feit dat macht in werkelijkheid verspreid zit bij alle betrokkenen.[26]

Een ander zelden belicht aspect van het polygame huwelijk vinden we terug in een artikel van de Amerikaanse Hannah Fried-Tanzer, getiteld The Modern Opinions Regarding Polygamy of Married Men and Women in Dakar, uit 2013.[27] Daarin wordt de Senegalese Ndiaya Ndiaye gevraagd naar haar ervaringen als tweede vrouw in een polygaam huwelijk. Ndiaye getuigt dat ze houdt van het leven in een polygaam huwelijk omdat het haar veel vrijheid oplevert. De huishoudelijke klussen worden er verdeeld onder de twee vrouwen en de dienster, wat betekent dat ze een aantal dagen per week vrijaf heeft. Ze hoeft er dus niet permanent te zijn voor haar man. Naar eigen zeggen koos ze bewust voor polygamie omdat ze voldoende tijd voor zichzelf wou, om bijvoorbeeld haar ouders te bezoeken en hobby’s uit te oefenen. Ndiaye noemt zichzelf een intellectuele en ruimdenkende vrouw, die niet enkel religieus maar ook vrij wil zijn. Om al die redenen denkt ze dat ze niet zou kunnen aarden in een monogaam huwelijk, waarin ze voortdurend opgeëist en ingeschakeld zou worden. Het is uiteraard de expliciete koppeling tussen polygamie en vrijheid die hier in het oog springt.

Dat het polygame huwelijk vandaag dikwijls leidt tot spanning en conflict, heeft volgens sommige commentatoren dan ook niet zozeer te maken met de traditie op zich, maar eerder met de manier waarop die traditie tegenwoordig ingevuld wordt. Volgens hen heerst een grote discrepantie tussen de wijze waarop polygamie voorgeschreven wordt door de islamitische en traditioneel-Afrikaanse cultuur enerzijds, en de hedendaagse praktijk anderzijds. Veel mannen die vandaag polygaam trouwen, proberen zich immers de privileges toe te eigenen zonder de verantwoordelijkheid die daarmee gepaard gaat op te nemen.[28] Het polygame huwelijk blijft op die manier beperkt tot een erg oppervlakkige blijk van weelde en macht, waarbij de traditionele waarden niet langer in acht genomen worden. Een vaak voorkomend probleem is bijvoorbeeld dat de man meer aandacht besteedt aan zijn jongste vrouw en dat de status van de eerste vrouw niet meer gerespecteerd wordt. Ook gebeurt het dat de man een nieuw huwelijk aangaat zonder te overleggen met zijn andere vrouw(en), wat natuurlijk voor ontgoocheling en een gevoel van vernedering zorgt. Door zulke trends wordt een hele traditie ontwricht en ondermijnd, betogen mensen zoals Nwoye en Nnaemeka.

De jeugd van tegenwoordig

Om bovenstaande bevindingen en standpunten over het polygame huwelijk enigszins te toetsen aan de praktijk, legde ik mijn oor te luisteren bij de plaatselijke bevolking. Ik voerde een reeks gesprekken met jonge Senegalese vrouwen en mannen uit Saint-Louis. De meesten onder hen ontmoette ik via Edulogos Senegal, waarvoor ik de afgelopen maanden werkte. Edulogos Senegal is een organisatie die bijles en omkadering verschaft, voornamelijk aan leerlingen van de middelbare school. Zelf gaf ik er Engels en filosofie aan mensen uit het laatste jaar en aan jongvolwassenen die hun schoolloopbaan in het verleden staakten, maar die hun diploma alsnog willen behalen door te slagen voor het eindexamen.

We spraken af op een vrijdagmorgen tijdens de tweede week van de ramadan. De voormiddag leek ons geschikt voor een uitgebreid gesprek, aangezien we dan nog niet te murw zouden zijn van de warmte, de dorst en de honger. Het was snoeiheet in Senegal, maar er werd een maand lang niet gegeten en gedronken tussen zonsopgang en zonsondergang, van half zes ‘s ochtends tot half acht ‘s avonds. Een hele beproeving, zelfs een martelgang voor mij. Veel Senegalezen hadden er minder moeite mee, zij bleken het gewend te zijn. On a l’habitude, drukten ze me geregeld op het hart, en dat ik helemaal niet hoefde mee te doen. Toch probeerde ik het. Niet uit religieuze overwegingen, eerder uit praktische. Het was gewoon niet comfortabel om te eten en te drinken in de nabijheid van een vastend volk. Daarbij was ik ook benieuwd naar het proefondervindelijk ervaren van ontbering. Ik vroeg me af of een mens een andere blik op pakweg armoede ontwikkelt als hij een maand lang dagelijks honger en dorst lijdt. Maar ik slaagde er geen enkele keer in om het vasten een hele dag vol te houden. In een loden hitte wordt het na een uur of zeven zonder drinken onmogelijk om normaal te functioneren. Het voelt aan alsof je van binnenuit opgegeten wordt. Concentratie is uitgesloten, je wordt lusteloos en raakt verward; hoofdpijn steekt uiteindelijk de kop op. Maar precies om die reden hadden we dus afgesproken om elf uur ‘s ochtends. Awa (25), Ndaye (24), Bineta (23), Soda (25) en Ndeye (22), zaten reeds rond de tafel als ik toekwam, allen gesluierd en gehuld in lange jurken, wat op vrijdagen tijdens de ramadan gebruikelijk is. Op andere momenten komen ze doorgaans modern en westers voor de dag, gecombineerd met fijne Afrikaanse franjes en patronen. Mooie en gracieuze mensen trouwens, die Senegalezen, met hun gebeeldhouwde lichamen en geboetseerde gezichten. Ook Abdou (30) schoof na een tijdje aan. Met Max (28) en Mamy (21) had ik iets later een afzonderlijk gesprek. Voor dit stuk smeed ik enkele fragmenten tot een geheel.

Edulogos 1a
De mensen van Edulogos Senegal

Bestaat er volgens jullie een debat over polygamie in Senegal?
Max: Natuurlijk, het is een debat dat dagelijks gevoerd wordt, maar wel voornamelijk in intellectuele kringen en niet in traditionele milieus. Dat debat gaat dan over hoeveel vrouwen een man mag huwen. Hij moet ze namelijk allemaal kunnen onderhouden.
Mamy: Ook op school wordt erover gepraat, tijdens de lessen filosofie bijvoorbeeld.
Welke zijn de verschillende stemmen in het debat? Gaat het om een simpele tegenstelling tussen mannen en vrouwen?
Max: Ja, inderdaad, maar ook mannen onderling debatteren en discussiëren erover. Zij vragen elkaar bijvoorbeeld raad over het al dan niet aangaan van een tweede huwelijk. Vrouwen voeren dan weer dikwijls aan dat het huwen van een tweede echtgenote niet haalbaar is omdat de man het sowieso al moeilijk heeft om het gezin te onderhouden.
Wat zijn in feite de voordelen van polygamie?
Bineta: Er worden meer kinderen geboren.
Awa (vult aan): Waardoor er ook weer meer gelovigen zijn.
Abdou: De kinderen kunnen later voor hun ouders zorgen.
En de nadelen?
Soda: De conflicten tussen vrouwen. Die leiden er soms toe dat één van de vrouwen naar een maraboe stapt en vraagt of die een vloek over de andere vrouw wil uitspreken.
Doet die maraboe dat dan zomaar?
Soda: Ja, je betaalt hem ervoor.
Ndaye: Een polygaam huwelijk creëert inderdaad veel conflicten.
Awa: Er wordt altijd wel één vrouw bevoordeeld.
Bineta: Die voorkeur is natuurlijk en normaal, maar mag niet getoond worden.
Ndeye: Volgens mij is er geen enkel voordeel verbonden aan het polygame huwelijk. Datgene waar je van houdt, wil je niet delen. Anders steekt jaloezie de kop op.
Max: Het is inderdaad een bron van familiale spanningen en discussies, voornamelijk tussen vrouwen. Slechts zelden tussen de man en de vrouwen. Polygamie kan naast jaloezie ook armoede in de familie veroorzaken.
Zijn jullie zelf kinderen uit een polygaam huwelijk?
Soda: Ja, mijn vader heeft twee vrouwen. Ik heb vier zussen en drie broers met dezelfde vader en moeder. Daarnaast heeft mijn vader nog twee kinderen met zijn andere vrouw.
Awa (overigens een zus van Abdou): Mijn vader had drie vrouwen, maar daarvan is er één overleden. Nu nog twee dus. In totaal heb ik vier broers en zeven zussen.
Mamy: Ik ben niet opgegroeid in een polygame familie.
Ndeye: Mijn vader heeft twee vrouwen.
Bineta: De mijne ook, maar hij is recentelijk van één ervan gescheiden. Ik heb drie zussen en vijf broers.
Ndaye: Mijn vader heeft twee vrouwen en ik heb een zus en twee broers.
Max: Mijn mama is rond haar vijftiende getrouwd als derde vrouw van mijn vader en is bij het overlijden van de eerste vrouw tweede vrouw geworden. De eerste vrouw kreeg twee kinderen, de tweede zeven en mijn mama ook zeven. In totaal meer dan vijftien kinderen dus.
Hoe wordt zo’n polygaam huwelijk in de praktijk georganiseerd?
Max: Mijn vader heeft één persoonlijke kamer en daarnaast een kamer voor iedere vrouw. Voor de kinderen waren er aparte jongens- en meisjeskamers. Mijn vader slaapt telkens twee nachten bij de ene vrouw en vervolgens twee nachten bij de andere. Maar sommige nachten slaapt hij ook alleen natuurlijk.
Waren er soms spanningen bij jullie in het gezin?
Max: Ja, er waren spanningen tussen de vrouwen onderling en zelfs tussen de kinderen. Maar soms hebben de vrouwen een goede band en zijn het precies zussen of vriendinnen.
Abdou: In negentig procent van de huishoudens zijn er spanningen tussen de vrouwen. Veel vetes worden zelfs voor de rechtbank uitgevochten.
Ndeye: Bij ons in het gezin waren er geen spanningen tussen de vrouwen.
(ook Awa, Ndaye, Soda en Bineta verklaren dat er bij hen in het gezin nooit problemen tussen de vrouwen waren)
Gaat de meerderheid van jullie vrienden eigenlijk akkoord met het polygame huwelijk?
Awa: Neen, mijn vriendinnen zijn er absoluut geen voorstander van. Ze willen hun toekomstige echtgenoot niet delen. (Ndaye, Bineta, Soda en Ndeye knikken beamend)
Ndaye: Maar er zijn ook mannen die voor monogamie kiezen.
Max: Al mijn getrouwde vrienden hebben voor polygamie getekend, niet één voor monogamie. Nog geen enkele daarvan is momenteel met twee vrouwen getrouwd. Of ja, toch wel, een kennis met dezelfde leeftijd als ik, een zakenman.
Mamy: De tendens is dat meer en meer vrouwen weigeren.
En hoe staan jullie persoonlijk tegenover het polygame huwelijk?
Awa, Ndaye, Bineta, Soda en Ndeye (in koor): Wij willen monogamie!
Max: Ik ben voor polygamie. Ik ben ermee opgegroeid en kan de traditie niet afwijzen.
Mamy: Ik ben volledig tegen. Polygamie heeft volgens mij niets met godsdienst te maken. Het bestaat enkel voor het plezier en de status van de man. Ja, in de koran staat geschreven dat het een optie is, maar de meerderheid van de vrouwen lijdt eronder. De man heeft namelijk altijd een voorkeur, meestal voor zijn nieuwste vrouw, wat leidt tot spanningen. Zelf zal ik geen polygaam huwelijk aangaan en dat zal ik de man op voorhand vertellen. Als hij polygaam wil trouwen, huw ik hem niet. Je kan maar van één persoon houden, denk ik. Indien je toch van meerdere personen houdt, zal er steeds iemand de favoriet zijn, wat leidt tot stress in het gezin.
Hebben de vrouwen een stem in de beslissing van de man?
Max: Enkel in intellectuele kringen, elders niet.
Gaan jullie aan jullie toekomstige echtgenoot vragen om te tekenen voor monogamie?
Awa: Ja, ik ga dat vragen.
Ndaye: Neen, ik ga dat niet vragen.
Bineta (die reeds getrouwd is, met Abdou nota bene): Ik heb dat niet gevraagd, nee. Zoiets zou veel problemen kunnen veroorzaken in de toekomst. Als een man later een andere vrouw wil, moet er immers gescheiden worden, wat veel erger is dan een tweede vrouw in het huishouden.
Maar Awa, jij gaat dus aan je toekomstige echtgenoot vragen dat hij tekent voor monogamie?
Awa: Ja, inderdaad. (waarop Bineta begint te lachen)
Bineta (schaterend): Dat is niet waar. Als je van hem houdt, accepteer je dat.
Ndeye: Ik ga op voorhand vragen aan mijn man of hij voor monogamie wil tekenen. Indien hij weigert zal ik die beslissing respecteren omdat ik van hem hou.
Soda: Als ik kon kiezen zou ik voor monogamie kiezen, maar neen, ik ga die beslissing niet proberen te beïnvloeden. De koran verleent de man het recht om meerdere vrouwen te hebben.
Mamy: Nooit van mijn leven zal ik met een polygame man trouwen.
Het lijkt erop dat mannen meer rechten hebben. Is dat iets wat vrouwen willen veranderen?
Soda: Neen, dat verschil berust op de heilige koran.
Max: Men moet steeds onthouden dat in Senegal voornamelijk moslims wonen en dat mannen nu eenmaal meer rechten hebben binnen de islam.
Mamy: De mentaliteit begint te verminderen en de ongelijkheid af te nemen. Maar de situatie is historisch zo gegroeid en het is daardoor nog steeds het geval dat vrouwen inderdaad minder rechten hebben dan mannen.
Awa: Op intellectueel vlak zijn mannen en vrouwen tegenwoordig gelijk. Beide seksen hebben evenveel kansen in de politiek, in de media en op de arbeidsmarkt. Maar op religieus vlak is er een verschil. De man staat er hoger en is superieur. En religie is nu eenmaal altijd juist.
Waarom willen mannen eigenlijk meerdere vrouwen?
Ndaye: Mannen zouden ook gelukkig zijn met één vrouw hoor, maar de islam geeft hen eenvoudigweg de mogelijkheid tot het hebben van meerdere vrouwen. Het is ook zo dat er meer vrouwen dan mannen zijn. Als iedere man slechts één vrouw zou hebben, zouden er niet genoeg mannen voor alle vrouwen zijn.
Soda: Ja, vrouwen zijn talrijker.
Max: Het polygame huwelijk geeft al die vrouwen de mogelijkheid om te trouwen.
Denken jullie dat het polygame huwelijk zal blijven bestaan?
Mamy: Het polygame huwelijk zal misschien minder gangbaar worden, maar het zal niet verdwijnen, denk ik.
Max: Polygamie zal nooit ophouden te bestaan in Senegal. Ten eerste omdat het een religieus fenomeen is en de meerderheid van de bevolking religieus is. Ten tweede omdat het in de traditie en de cultuur ingebakken zit.
Soda: Het zal nooit veranderen.
Ndaye: We denken dat polygamie zal blijven bestaan. Het behoort tot onze cultuur. We kunnen of mogen dat niet veranderen.
Maar stel nu dat jullie het toch kunnen of mogen veranderen. Zouden jullie dat dan doen?
Awa, Ndeye, Bineta, Soda, Ndaye (in koor): Jaaa!
Abdou: Polygamie zal tot het einde der tijden blijven bestaan.
Maar denk je niet dat het problematisch is dat misschien wel de meerderheid van de bevolking daar een probleem mee heeft?
Abdou: Voor sommige zaken is een consensus nodig, maar andere zaken hangen louter van de goddelijke wil of het goddelijke woord af en die stelt men niet in vraag. De koran is het woord van god en is belangrijker dan alles op de wereld. (Awa, Ndaye, Soda, Bineta en Ndeye knikken instemmend)
Maar de koran zegt dat het een optie is, geen verplichting. Je kan je vrouw dus gelukkig maken en kiezen voor polygamie.
Abdou: Ja, het is inderdaad mogelijk dat ik dat doe en dat ik kies voor een rustig leven.
Max: De islam geeft polygamie weliswaar als optie, maar indien je de middelen hebt om meerdere vrouwen te onderhouden, dan wordt het toch aanbevolen.
Abdou: Trouwens, in Europa heeft men minnaressen en veel meer scheidingen.
Een vraag voor de vrouwen ten slotte: wat zouden jullie eigenlijk van de omgekeerde situatie vinden? Zouden jullie meerdere mannen willen huwen?
Awa, Ndeye, Soda, Bineta, Ndaye (in koor): Nee!

Edulogos 2
Edulogos Senegal

Na afloop van het gesprek wandelde ik voorbij de klas van het eerste leerjaar van de lagere school. Juffrouw Khady (38) was buiten aan een tafel in de weer met de rapporten. Ze had duidelijk flarden van onze conversatie opgevangen en pikte spontaan in. Ook zij vertelde dat Senegalese vrouwen het moeilijk hebben met polygamie, maar dat ze het accepteren omdat het wordt opgelegd door de godsdienst. Religieuze zaken zijn dogmatisch en worden niet betwijfeld, verklaarde Khady. Hoewel ook haar eigen man bij het ondertekenen van de huwelijksakte voor de polygame optie had gekozen, was ze nog steeds zijn enige echtgenote. Indien er op een dag een tweede vrouw bijkomt, zal ze dat aanvaarden. Uit eerste hand weet ze echter dat zo’n situatie veel concurrentie en jaloezie teweegbrengt. Haar eigen vader heeft immers drie echtgenotes, van wie haar moeder de derde is. Omdat er zoveel problemen in het gezin optraden, verhuisden de vrouwen uiteindelijk naar verschillende woningen, iets verder uit elkaar, getuigde ze.

Ter afronding

Uit de gesprekken die ik voerde bleek telkens weer de grote invloed – en soms ook wel de sterke greep – van traditie en religie. Fenomenen die hun verankering in de cultuur en hun legitimering in de godsdienst vinden, lijken voor veel Senegalezen nauwelijks vatbaar voor discussie. Zelfs vrouwen die allerminst zitten te wachten op een polygaam huwelijk, voelen zich niet altijd gemachtigd om zich te verzetten of om hun invloed te doen gelden. Toch is het redelijk om aan te nemen dat een steeds grotere aanwezigheid van vrouwen in de publieke sfeer de maatschappelijke agenda blijvend zal beïnvloeden. Vrouwelijke stemmen zullen immers een groter bereik krijgen en zwaarder doorwegen in allerlei debatten. Waartoe zo’n evolutie uiteindelijk leidt, zal blijken in de toekomst.

Afronden doe ik ten slotte met een bevinding in de marge. Senegal is duidelijk een diepgelovig land, maar wordt gekenmerkt door religieuze tolerantie. Diverse islamitische broederschapen bestaan er vredig naast elkaar en ook religieuze minderheden lijken er hun overtuiging ongehinderd te beleven. Religieuze spanningen schijnen er met andere woorden amper voor te komen. Bovendien kent ook de Senegalese politiek een stabiel en respectabel democratisch gehalte. In het verlengde daarvan kreeg ik er nooit te maken met nare reacties of negatieve opmerkingen bij al mijn vragen en persoonlijke standpunten, in tegendeel. Ook wat dat betreft heeft Senegal zijn bijnaam le pays de la téranga (het land van de gastvrijheid) dus zeker bevestigd.

vrijdaggebed
Vrijdaggebed op straat in Saint-Louis, foto: Sven De Boeck



Noten
1 FOD Economie, 2014.
2 Agence Nationale de la Statistique et de la Démographie (ANSD), 2015, p. 2.
3 Althans, volgens de meest recente cijfers daarover: ANSD, 2012, p. 59. Opmerking: het gaat hier over de getrouwde Senegalese vrouwen tussen 15 en 49 jaar oud.
4 Hayase, Y. & Liaw, K.-L., 1997, p. 296.
5 Fenske, J., 2013, p. 7.
6 Hayase, Y. & Liaw, K.-L., 1997, pp. 294-295.
7 Johnson, H., 2005, p. 575.
8 Koran, 4:3, p. 23.
9 Fried-Tanzer, H., 2013, p. 7.
10 Johnson, H., 2005, p. 571.
11 Koran, 4:129, p. 28.
12 Ibid., 4:24, p. 24.
13 Ibid., 24:2, p. 98.
14 Johnson, H., 2005, p. 576.
15 Code de la Famille Sénégalais, art. 65, p. 15; art. 133, p. 25.
16 Ibid., art. 149, p. 28.
17 Rossi, P., 2015, p. 4; Fried-Tanzer, H., 2013, p. 17.
18 Johnson, H., 2005, p. 573.
19 Tertilt, M., 2005, p. 1341, 1343.
20 Krueger Enz, M., 2014, p. 63-64.
21 Nwoye, A., 2007, p. 393-394.
22 Ibid., p. 386.
23 Nnaemeka, O., 1997, geciteerd in Nwoye, 2007, p. 395.
24 Nwoye, A., 2007, p. 395-397.
25 Johnson, H, 2005, p. 573.
26 Nwoye, A., 2007, p. 398.
27 Fried-Tanzer, H., 2013, p. 15.
28 Nwoye, A., 2007, p. 384, 397.


Bronnen
Agence Nationale de la Statistique et de la Démographie (ANSD), 2012. Enquête Démographique et de Santé à Indicateurs Multiples. Sénégal (EDS-MICS) 2010-2011. [pdf] beschikbaar: http://dhsprogram.com/pubs/pdf/FR258/FR258.pdf [geraadpleegd op 15 juli 2015].

Agence Nationale de la Statistique et de la Démographie (ANSD), 2015. Sénégal: Enquête Démographique et de Santé Continue (EDS-Continue) 2014. [pdf] beschikbaar: https://dhsprogram.com/pubs/pdf/FR305/FR305.pdf [geraadpleegd op 15 juli 2015].

Code de la famille Sénégalais [pdf] beschikbaar via Equal Rights Trust: http://www.equalrightstrust.org/ertdocumentbank/CODE_FAMILLE.pdf [geraadpleegd op 15 juli 2015].

Fenske, J., 2013. African polygamy: Past and present. Munich Personal RePEc Archive. [pdf] beschikbaar: http://mpra.ub.uni-muenchen.de/48526/1/MPRA_paper_48526.pdf [geraadpleegd op 15 juli 2015].

FOD Economie, 2014. Belgische bevolking blijft groeien, maar minder snel. [pdf] beschikbaar: http://statbel.fgov.be/nl/binaries/PB-Bevolking1januari2014_tcm325-252743.pdf [geraadpleegd op 15 juli 2015].

Fried-Tanzer, H., 2013. The Modern Opinions Regarding Polygamy of Married Men and Women in Dakar. Independent Study Project (ISP) Collection. [pdf] beschikbaar: http://digitalcollections.sit.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2707&context=isp_collection [geraadpleegd op 15 juli 2015].

Hayase, Y. & Liaw, K.-L., 1997. Factors on polygamy in sub-saharan Africa: findings based on the demographic and health surveys. The Developing Economies, XXXV (3), pp. 293-327.

Johnson, H., 2005. There are Worse Things Than Being Alone: Polygamy in Islam, Past, Present, and Future. William & Mary Journal of Women and the Law, 11 (3), pp. 563-596.

Koran [pdf] beschikbaar via Ars Floreat: http://www.arsfloreat.nl/documents/Koran.pdf [geraadpleegd op 17 juli 2015].

Krueger Enz, M., 2014. Nafissatou Dia Diouf’s Critical Look at a “Senegal in the Midst of Transformation”. African Studies Quarterly, 14 (3), pp. 57-73.

Nwoye, A., 2007. The Practice of Interventive Polygamy in Two Regions of Africa: Background, Theory and Techniques. Dialectical Antthropology, 31, pp. 383-421.

Rossi, P., 2015. Strategic Choices in Polygamous Households: Theory and Evidence from Senegal. [pdf] beschikbaar: http://afse2015.sciencesconf.org/61562/document [geraadpleegd op 9 juli 2015].

Tertilt, M., 2005. Polygny, Fertility, and Savings. Journal of Political Economy, 113 (6), pp. 1341-1371.


Afbeelding
L’Autre Femme (beeld uit de film van Marie Kâ, 2013), gevonden op de website van het Goethe Institut: http://www.goethe.de/ins/za/prj/afm/fil/dak/enindex.htm [geraadpleegd op 3 juli 2015].


Dit stuk verscheen eerder op DeWereldMorgen.be (11/08/2015)